سوالات انقلاب اسلامی
ملکوتیان دانشگاه آزاد اسلامی دانشگاه پیام نور عیوضی و هراتی علمی کاربردی کارشناسی ارشد مصباح یزدی جمعی از نویسندگان
-؟
-: قدرت و برکناری حاکمی است که – ؛ – -ً ً ً -: – – -: ً ً -: ً – ً ً – ) ) : ): ): () 
– ؛ ؛ -؟
؛ »« ؛ : »« ()-؟
؛ »« ؛ ؟ – ؟
ُ؛ ؛ ً ً ()؛ در حالی که مقایسه دین اسلام و مسیحیت ِ تحریف شده، مقایسه ای است بس ناصواب.
۵
در هر حال آشنایی با علم و معرفت جدید سبب شد افق های تازه ای پیش روی روشنفکران غرب گراگشوده شود و بسیاری از باورها، سنت ها وقالب های فکری و اجتماعی گذشته زیر سؤال رود. بدینترتیب، تحولات اروپا زمینه های پیدایش اصلاح طلبی را با هدف»تجدد گرایی« ایران فراهم آورد. اساس این جنبش، هماهنگ ساختن جامعه سنتی ایران با پیشرفت دانش، علوم و تکنیک جدید بشری بود؛ جنبشی که مبنای آن ، تغییر در مبادی فلسفی و معرفتی و مطابقت آن با مبانی فلسفی مدرنیته بود. جنبشی که مبنای آن ، تغییر در مبادی فلسفی و معرفتی و مطابقت آن با مبانی فلسفی مدرنیته بود.در حقیقت برخی براین باور شدند که می باید پیشرفت رادر سیر تاریخی غرب و حرکت و ترقی جویانه آن طی نمود تا بدان دست یافت. بدین ترتیب در این دوران الگویی با عنوان ترقی و ترقی خواهی در ایران شکل گرفت که مبنای بسیاری از تغییرات اجتماعی گردید. براساس این دیدگاه، چون ترقی مقوله ای است که در غرب روی داده، برای رسیدن به آن می باید مبانی معرفت شناسی غرب را –که اساس آن سکولاریسم است – پذیرفت وبه نفی سنت های دینی پرداخت.
۴-شاخصه های الگوی پیشرفت و تعالی ایران را توضیح دهید.
در مقابل الگوی، شبه ترقی غرب گرا ، دیدگاه دیگری شکل گرفت که پیشرفت و بیرون آمدن از عقب ماندگی را معلول عوامل دیگری می دانست. این دیدگاه بهره گیری از مبانی معرفت شناسی غربی را برای رسیدن به پیشرفت را در سایه آموزه های اسلام میسر می شمرد. شایان ذکر است که الگوی تعالی اسلامی ، پیشرفت های فناوری و رفاهی، قانون گرایی و رهایی از استبداد را امری ضروری می خواند، اما نه بر پایه نگاه فناوری و رفاهی غربی، معتقدان به الگوی تعالی بر آن بودند که نسخه برون رفت از وضعیت عقب ماندگی باید مبنای داخلی و بومی داشته باشد و مبتنی بر هویت ایرانی – اسلامی تدوین گردد.
در حقیقت یکی از پیش زمینه های این الگو، پیشینه تاریخی بود: پس از ظهور اسلام، مسلمانان در سایه تعالیم اسلامی به عزت و شکوه و پیشرفت های چشمگیری دست یافتند و تا قرون چهارم هجری قمری به تمدنی شکوفا رسیدند که به »عصر طلایی« شهرت دارد. اما این تمدن به مرور رو به ضعف نهاد. برپایه این دیدگاه، ضعف و عقب ماندگی مسلمانان بی شک در فرهنگ بومی نبود؛ چرا که این فرهنگ و آموزه های آن توانست تمدنی شکوفا ایجاد کند و حتی به اعتراف مستشرقان، الهام بخش اروپائیان گردید. نگرش تعالی ، پیشرفت را در تمسک به آموزه های اسلامی و از این سو عقب ماندگی را در فاصله گرفتن از اسلام می دانست .
نمونه سوالات
به هر روی، تلاش مسلمانان در دو قرن اخیر برای بیرون آمدن از ضعفی بود که بخشی از آن دلیلسلطه استعمار و بخشی به سبب سیطره حاکمان نالایق اسلامی ایجاد شده بود. در این تلاش ، متفکرانو مصلحان دینی در پی آن بودند تا برای برون رفت از بحران در جوامع اسلامی و بازگشت مجدد به شکوه گذشته، از آموزه های اسلامی بهره برند.
پرسشهای فصل سوم
١-چالش میان دو الگوی شبه ترقی غربی و پیشرفت را پیش ازنهضت مشروطه تبیین نمایید؟
در کنار این حرکت، برخی دولتمردان پس از آشنایی با غرب ، در تلاش برای انجام برخی اصلاحات غرب گرایانه در ایران بودند. در این دوران گفتمان تغییر، از دوران حاکمیت بوجود می آید. بدین ترتیب با تلاش های کسانی چون عباس میرزا، قائم مقام فراهانی، امیرکبیر و میرزا حسن خان سپهسالار، اصلاحاتی از درون نظام صورت می گیرد.اما نگرش اصلاح طلبانه افرادی نمونه سوالات انقلاب اسلامی سپهسالار که در غالب نگرش ترقی غربی درخور ذکر است، نهاد دینی را تضعیف نمود. اصلاحات غرب گرایانه وی و اعطای امتیازات به خارجیان،اعتراض و مخالفت روحانیان را بر انگیخت.به نظر روحانیان،دولت با اعطای امتیاز به بیگانگان، راه مداخله آنان را در ایران هموارتر می کرد.در رأس مخالفان روحانی، حاج ملاعلی کنی قرار داشت. رفتار وی با سپهسالار، شاخص ترین برخورد نهاد دینی و علمای شیعه با ارکان حکومت قاجار تازمان شکل گیری نهضت تحریم تنباکوست.
٢-تقابل بین دو الگوی ترقی و تعالی را در نهضت مشروطه توضیح دهید؟
در سال ١٣٨٣ شمسی نهضتی با عنوان عدالت خانه شکل گرفت که نهاد بومی و همه فهم به شمار می رفت. در حقیقت عدالت خانه، نهادی برای رسیدگی به شکایات مردم از دولت بود که در راستای محدود نمودن استبداد و بر اساس مبانی معرفتی دینی شکل گرفت. بنابراین در میان علما و مردم در فهم معنا و ضرورت عدالت خانه اختلافی وجود نداشت. از این رو، همگان به شکلی یکپارچه در مسیر تحقیق آن می کوشیدند ؛ تا جایی که حتی تحصن کنندگان در سفارت انگلیس که به آنجا پناه برده بودند ، این خواسته را داشتند همه علما و مردم خواستار تشکیل نهادی بودند که برگرفته از اسلام و منطق بر آن باشد و بتواند از ظلم ها بکاهد و عدالت را بگستراند . از این رو ، هنگامی که مظفرالدین شاه – به دنبال مهاجرت کبرا و تلاش های برخی علما – فرمان اولی خود مبنی بر تشکیل مجلس شورای ملی را صادر نمود ، اعتراضات پایان نپذیرفت ، تا اینکه شاه فرمان دوم خود را برای تشکیل »مجلس « و تنظیم فصول و شرایط آن صادر کرد . پس از این رمان ، علمای قم خطاب به متحصنان سفارت ، تلگرافی
زدند و خواستار آن شدند که تحصن و اعتراض پایان یابد ؛ چرا که معتقد بودند خواسته هاینهضت برآورده شده است . بنابراین نهضت عدالت خانه بر مبنای دلبستگی به داشته هایخودی و نفی بیگانگان شکل گرفت . در مقابل این جریان اصیل نیز هم زمان با مهاجرت کبرا ، مردم براساس یک شایعه به سفارت انگلستان کشیده شدند و بدین سان مسئله مشروط به عنوان خواست عمومی مطرح شد و حال آنکه فهم درستی از آن وجود نداشت . همچنین در توطئه ای آشکار ، نامه سوم مشروط که در آن واژه »اسلامی « از عنوان مجلس حذف شده بود ، تأیید گردید و به جای آن فرمان دوم دربردارنده واژه اسلام بود ، به دروغ برای مهاجران قم فرستاده شد . در پی این جریانات ، در صف واحد ملت و علما شکل گرفت و روشنفکران غرب زده که خواهان تغییرات در چارچوب شرع اسلام بودند ، این مبارزه را به نفع خود پایان دادند و با حذف علما – اعم از مشروطه خواه و مشروعه خواه – زمان امور را در مسیر تحقق ترقی غربی به دست گرفتند . اعدام شیخ فضل اﷲ نوری و ترور آیت اﷲ بهبانی در همین راستا صورت گرفت .
٣-چالش میان دو الگوی ترقی و تعالی در نهضت مشروطه چه نتایجی درپی داشت؟
همان گونه که گفته شد ، جریان روشنفکری در ایران عمدتاً متأثر از دنیای غرب بود و عوامل متعدد نیز در شکل گیری و تداوم آن تأثیر داشت . روشنفکران این عصر غالباً به میزانی که به غرب روی کرده بودند ، از فرهنگ خودی و مذهب خویش روی گردان شدند و تحت تأثیر مشروطه خواهی ، ناسیونالیسم و سکولاریسم ، گذشته فرهنگی خود را نفی نمودند . این نمونه سوالات احکام و معارف اسلامی از حیث وابستگی سیاسی به دو گروه وابسته و غیر وابسته تقسیم می شدند. بدیهی است که وابستگان ، برخی از مقام های عالی رتبه دولتی بودند که از نظر خانوادگی ، فرهنگی و خدمت شغلی به دربار وابسته بودند . گفتنی است عده دیگری از این گروه در احزاب و پاره ای نیز در مجلس و کابینه فعالیت داشتند . بدین ترتیب شبه ترقی غرب گرا در اواخر عصر قاجار بر مشروطیت تسلط یافت و مبارزه با فرهنگ و هویت بومی ایران را در راستای ترقی مورد نظر خود در دستور کار قرار داد . شعار » از فرق سر تا نوک پا باید فرنگی شود « و نفی هر آنچه خود داریم ، مهم ترین نگره این گروه بود . در هر حال چنین وضعیتی مشروطه را با مشکلات بسیاری روبرو کرد و سرانجام آن را به شکست کشانید . اما با این همه ، الگوی ترقی غربی و گرایش به غرب و استفاده از مظاهر تمدن غرب در عصر پهلوی ، در سط روشنفکران و دولتمردان ظهور کرد .
۴- زمینه های روی کار آمدن دولت پهلوی را با توجه به حاکمیت گفتمان »مشروطه غربی « توضیح دهید؟
در این دوران تلاش های بسیاری از سوی علما به منظور مقابله با این جریان انحرافی صورت گرفت . برای نمونه می توان به تلاش شیخ فضل اﷲ برای تدوین متمم قانون اساسی و اقدام های مرحوم نائینی در توضیح مشروطه براساس و مبانی اسلامی اشاره نمود ، اما () )؛
-– – مبادرت می ورزد. بدین سان ، از این دوران به بعد مدنیزاسیون ایران به شیوه غربی آغاز شد.
در حقیقت تأثیرات فکری نهضت مشروطیت، حضور طبقه جدید تحصیل کردگان غرب در کنار طبقه حاکم، بیش از هر عامل دیگری سبب رویکرد پهلوی اول به مدرن سازی کشور به شیوه غربی شد. این تلاش ها نه نشئت یافته از روحیه نظامی گری رضاشاه، بلکه تبلور خواست ها و آرمان های روشنفکرانی بود که تنها راه رسیدن به تمدن غرب را دوری از سنت های دینی حاکم بر جامعه ایرانی می دانستند. این مسئله در کنار تحولاتی که مصطفی کمال آتاتورک در ترکیه به راه انداخت، توجه شاه و حامیان او را به خود جلب کرد و آنان را به اقتباس از اقدامات ضد مذهبی آتاتورک فراخواند.
نوسازی رضا شاه با تأکید بر عنصر تقلیدگرایی از غرب (شبه ترقی غرب گرا)در عرصه های مختلف اقتصادی و اجتماعی و به ویژه فرهنگی آغاز شد که بر گرفته از مبانی مدرنیته بود. رضا شاه در فضای سیاسی و بین المللی آن روز به دنبال تبدیل ساختارهای اقتصادی ایران به ساختارهایی شبیه به غرب بود که این موضوع زمینه های وابستگی را فراهم می نمود. ایجاد بانک سرمایه گذاری ، هدف دراز مدت ایجاد جامعه ای شبه غربی، از جمله اقدامات رضاخان بود؛ آن هم با غیر دینی کردن جامعه، ترویج ملی گرایی افراطی و نیز توسعه سرمایه داری دولتی .
تأسیس بانک و راه آهن، ایجاد مدرسه و دانشگاه به سبک اروپایی و احداث کارخانه های جدید، اقداماتی بود که ناسیونالیسم شبه مدرن، آن را به هر قیمتی (حتی پذیریش استبداد رضا شاه) برای رسیدن به کاروان ترقی ضروری می دانست .
بانک ملی یکی ازنخستین اقدامات رضا خان بودکه به کمک کارشناسی آلمانی محقق شد، اما ازنگاه کارشناسان اقتصادی، اقدامی ناسنجیده و بیهوده بود؛ چرا که اولاً سیاست های مکملی که گسترش فعالیت های آن را »« -؟
؛- : :
فهرست مطالب